Veertig geestelijken, één kerk, geen salaris. Waarvan leefden zij? Van de grond — van Noord-Brabant tot aan de Ahr.
Veertig geestelijken
Eén kerk
Geen salaris
Een kapittel is geen klooster. De kanunniken van Sint Servaas legden geen gelofte van armoede af en werden door niemand betaald. Toch moest het college eeuwenlang een gemeenschap van geestelijken onderhouden én de kerk, de eredienst en de gebouwen in stand houden. Het antwoord op de vraag waarvan zij leefden ligt niet in de kerk, maar in het landschap eromheen.
Het kapittel bezat grond. Veel grond. De oudste bekende schenking aan de Sint-Servaaskerk dateert uit 779; het merendeel van de bezittingen was al vóór 1050 verworven. Hoe en wanneer precies, wist het kapittel zelf na een paar eeuwen al niet meer.
Dat bezit strekte zich uit van het huidige Noord-Brabant en de streek rond Leuven tot aan de Rijn, de Moezel en de Ahr. Het kerngebied lag dichter bij huis: in het huidige Belgisch Limburg, ten westen van Maastricht. Daar lag de motor van het kapittel — de elf banken van Sint Servaas.
Het kerngebied
Elf dorpen waar het kapittel niet alleen de grond en de daaraan verbonden rechten bezat, maar óók de rechtspraak over de inwoners.
01 met Lafelt en Ellicht · hoofdbank · Riemst (B)
Hoofdplaats van de elf dorpen en hoofdbank ter linkerzijde van de Maas. Bij de eerste vermelding in 1079, als Fletingen, hoorde het al bij Sint Servaas. Hier stonden kasteel Daelhof en het Blockhuis — verblijf van de rijproost en rechtszaal van de hoofdbank; beide verwoest op 2 juli 1747 bij de slag bij Lafelt.
02 Valkenburg aan de Geul (NL) · rechteroever
Op de oostelijke Maasoever; bij de verdelingen van 1661 en 1678 gevoegd bij Staats-Overmaas. Een gevelsteen herinnert er nog altijd aan het kapittel: het wapen met de tweekoppige adelaar en de sleutel van Sint Servaas.
03 Frans: Berneau · Dalhem, provincie Luik (B)
De zuidelijkste bank, op de rechteroever. In het Verdrag van Fontainebleau van 1785 werd Berneau — met delen van het Land van Dalhem — afgestaan aan Oostenrijk, in ruil voor delen van het Land van Valkenburg.
04 ofwel Niel-Sint-Servaas · Borgloon (B)
Een westelijke bank in Haspengouw, diep in het kerngebied. De naam Niel-Sint-Servaas draagt de patroonheilige nog altijd in zich — een van de duidelijkste sporen die het kapittel in de streek achterliet.
05 Maastricht en Cadier en Keer (NL) · rechteroever
Vlak buiten Maastricht op de oostelijke oever. In Heer stond kasteel De Burght, de kapittelgevangenis: wie in wélke van de elf banken dan ook veroordeeld werd, kwam hier vast te zitten.
06 Bilzen-Hoeselt (B)
Een westelijke bank ten noordwesten van Vlijtingen. Vanaf 1636, toen het aantal rijproosten op vijf kwam, bestuurde één rijproost Vlijtingen en Hees samen.
07 Tongeren (B)
In het Tongerse, in het hart van het westelijke kerngebied waar het kapittel zijn oudste en dichtste bezit had. Ook Koninksem had een eigen schout, zes schepenen en een secretaris.
08 met Daalgrimbie · Maasmechelen (B)
De noordelijkste bank, stroomafwaarts aan de Maas. Samen met Tweebergen een van de twee banken waarvan de inkomsten niet naar de kanunniken gingen maar naar de proost — zo toegewezen bij de boedelscheiding van 1232.
09 Tongeren (B)
Een westelijke bank bij Tongeren, na 1661 bij Staats-Brabant gevoegd. De dorpskerk draagt nog altijd de naam van de patroon van het kapittel: de Sint-Servatiuskerk.
10 deels binnen de muren van Maastricht
De vreemdste van de elf: deels binnen en deels buiten de stadsmuren, maar niet behorend tot de tweeherige stad — een eigen rechtsgebied van het kapittel. De naam Proosdijveld in Mariaberg herinnert er nog aan.
11 Sint-Truiden (B)
De westelijkste bank, ver in Haspengouw. Anders dan het verdwenen Daelhof is de rentmeesterswoning van de rijproost hier bewaard: de Ouwerxhoeve.
De economie
Grondbezit werd pas inkomen als het geïnd, beheerd en verdeeld werd. Zo liep de keten van de Haspengouwse akker naar de koorbank in Maastricht.
Landerijen, hoeven en dorpen — geschonken vanaf 779, grotendeels verworven vóór 1050 en bewerkt door pachters en laten.
Pacht, cijns en tienden, aangevuld met de inkomsten uit de banmolens, belastingen in de heerlijkheden en tolgeld.
Een kanunnik, belast met bestuur en administratie van een bank. Eerst één; vanaf 1559 twee, vanaf 1636 vijf.
Het aandeel dat één kanunnik onderhield. In de achttiende eeuw geschat op zo’n 750 Hollandse gulden per jaar.
De boedelscheiding
van 1232
Onder proost Otto van Everstein werd het bezit gesplitst tussen de proost en het kapittel. De proost kreeg twee prebenden toegewezen; de kanunniken mochten de overige verdelen. Vanaf 1330 had ook de deken recht op twee prebenden.
Van de elf banken gingen er in datzelfde jaar twee — Tweebergen en Mechelen-aan-de-Maas — naar de proost; de overige negen bleven onder de administratie van het kapittel. De opbrengst van de banmolens hield het kapittel. De tol over de Maasbrug werd gedeeld: na aftrek van de reparatiekosten ging de helft naar de proost en de helft naar het kapittel. In 1646 droeg het kapittel die brug over aan de stad — het onderhoud was te duur geworden.
Recht en bestuur
In de elf banken oefende het kapittel de heerlijke rechten uit namens de keizer. Omdat het er ook de juridische macht had, heetten de dorpen curiae of schepenbanken. Elke bank had een schout, zes schepenen en een secretaris, die allen trouw moesten zweren aan de proost en het kapittel.
Beroep liep via de hoofdbank van Vlijtingen — voorgezeten door de schout van Vlijtingen met twee of drie afgevaardigden van de tien andere banken. De hoogste instantie was de eigen rechtbank van het kapittel, die zitting hield in de kloostergang van de Sint-Servaaskerk, vóór de kapittelschool.
Wie in de elf banken veroordeeld werd, kwam vast te zitten in de Burght van Heer.
Buiten de banken
Cijns en tienden. Jaarlijkse grondrenten en het tiendrecht op de oogst — de stille, structurele inkomstenstroom die geen enkel dorp op de kaart zichtbaar maakt.
Molen, vis en jacht. Molenrechten, visrechten en jachtrechten. Wie graan wilde malen, maalde bij de heer — en betaalde daarvoor.
Collatie en wijngaarden. Het recht om pastoors te benoemen in verre parochiekerken, en verspreide landerijen tot in Duitsland — waaronder wijngaarden aan de Ahr.
Het is niet bekend wanneer de elf heerlijkheden ontstaan zijn; ook het kapittel wist dat na vele eeuwen niet meer.Rolf Hackeng — Het middeleeuws grondbezit van het Sint-Servaaskapittel
Verantwoording
Deze pagina volgt de aflevering De Kanunniken van St Servaas en hun grondbezit uit de reeks Sprokkels uit het archief, opgenomen door Paul Ruth, destijds onder meer voor RTV Maastricht.
Groot verhalenboek van Maastricht — Sprokkels uit het archief (deel 1 en 2), uitgegeven door het Historisch Centrum Limburg te Maastricht in 2010 en 2011. Redactie: Rolf Hackeng.
Rolf Hackeng, Het middeleeuws grondbezit van het Sint-Servaaskapittel te Maastricht in de regio Maas-Rijn (Maastricht, 2006).
Pierre J.H. Ubachs & Ingrid M.H. Evers, Historische Encyclopedie Maastricht (Walburg Pers / RHCL, 2005).
